Meeste organisaties willen meerdere AI-modellen inzetten; bijna zes op de tien zagen AI-kosten aanzienlijk hoger uitvallen dan verwacht

nov 18, 2026

AI-kosten baren 53% van de bestuurders zorgen, zo blijkt uit een nieuw ‘snapshot’-rapport van het Capgemini Research Institute, gebaseerd op een onderzoek uit september 2026 onder 500 bestuurders op C-niveau van grote organisaties. Naast directe kosten, zoals die voor tokens, hebben bestuurders onvoldoende zicht op de totale kosten van een veilige AI-implementatie, waaronder menselijk toezicht, herstelwerk en governance. Om dit aan te pakken, scherpen bedrijven hun kostenbeheersing aan en verkennen ze strategieën waarbij ze meerdere AI-modellen inzetten.Nu organisaties AI opschalen en zich voorbereiden op een bredere inzet van AI-agents, onderstreept het onderzoek dat meer aandacht nodig is voor de bedrijfswaarde die AI-transformatie oplevert.

ABeperkt inzicht in AI-kosten kan grote financiële gevolgen hebben

Wereldwijd zegt 59% van de bestuurders dat de AI-uitgaven van hun organisatie in de afgelopen twaalf maanden aanzienlijk hoger waren dan verwacht of begroot. Bij deze organisaties lagen de uitgaven gemiddeld 24% boven de verwachting of het budget. Ongeveer één op de vijf organisaties (21%) overschreed het AI-budget met meer dan 30%. De zorgen over AI-kosten zijn het afgelopen jaar toegenomen. Slechts 56% heeft er volledig vertrouwen in te kunnen voorspellen hoe deze kosten zich bij verdere opschaling ontwikkelen.

Het rapport wijst op een gebrek aan organisatiebreed inzicht in AI-kosten. Wereldwijd zegt de helft van de bestuurders dat AI-uitgaven worden goedgekeurd zonder voldoende zicht op de totale kosten. Ook hebben organisaties er onvoldoende vertrouwen in dat zij de volledige kosten van bestaande AI-initiatieven nauwkeurig kunnen inschatten. Dat geldt vooral voor indirecte kosten, zoals menselijk toezicht, herstelwerk en governance. Slechts een derde van de bestuurders heeft vertrouwen in de eigen inschatting van deze indirecte kosten.

De financiële gevolgen kunnen aanzienlijk zijn. Van de organisaties die wereldwijd hun AI-budget overschreden, ondervond twee derde negatieve financiële gevolgen, zoals een lagere vrije kasstroom of minder ruimte voor niet-verplichte uitgaven. Tegen die achtergrond zijn CFO’s vaker betrokken bij de goedkeuring van grote AI-investeringen. Wereldwijd noemt nu 52% de CFO als een van de beslissers.

“Nu AI steeds dieper doordringt in bedrijfsprocessen, moeten organisaties de kosten niet langer alleen als een technologie- of inkoopvraagstuk beschouwen. Ze moeten AI gaan aansturen als een portfolio van economische resultaten”, zegt Volker Darius, CEO van Capgemini Invent. “Kostenbeheersing alleen maakt het geheel aan AI-toepassingen niet winstgevend, net zomin als waardecreatie zonder kostenbeheersing houdbaar is. Organisaties moeten kosten, kwaliteit en bedrijfswaarde in samenhang meten, voor elke taak het meest geschikte model gebruiken en rekening houden met het menselijk toezicht dat nodig is om resultaten veilig te realiseren. Door AI Yield continu te meten, kunnen organisaties beter onderbouwde beslissingen nemen over de inzet van kapitaal en AI met vertrouwen opschalen.”

Respondenten zetten in op kleine en gespecialiseerde AI-modellen

Als reactie op onverwachte AI-uitgaven verscherpte wereldwijd ruim de helft (53%) van de organisaties de uitgavenbeheersing. Zij scherpten budgetten of controles voor het betreffende initiatief aan, voerden organisatiebrede controles op AI-uitgaven in of beperkten de schaal of reikwijdte van het initiatief. Slechts één op de vijf heroverwoog de hulpmiddelen of processen. Daarbij ging het bijvoorbeeld om de vraag welke activiteiten door AI of door mensen moeten worden uitgevoerd, of om aanpassingen aan de AI-oplossing, modellen, configuratie of modelroutering. In de Nederlandse steekproef heroverwoog 32% de hulpmiddelen en processen, terwijl 26% de uitgavenbeheersing aanscherpte. Nog eens 26% ging door omdat de verwachte waarde de kosten rechtvaardigde; 10% onderbrak of beëindigde het initiatief.

Naast deze directe maatregelen verwacht wereldwijd ruim drie op de vijf bestuurders dat hun organisatie de komende twaalf maanden een strategie met meerdere AI-modellen invoert. Daarbij worden modellen dynamisch geselecteerd op basis van kosten, mogelijkheden, responstijd, risico’s en andere bedrijfsvereisten. Bestuurders verwachten vaker goedkopere propriëtaire modellen te gebruiken als die volstaan, naast kleine of gespecialiseerde modellen voor specifieke taken. Bijna drie op de vijf organisaties willen ook meer gebruikmaken van modellen met vrij beschikbare modelgewichten, zogeheten open-weightmodellen.

AI Yield maakt de waarde van succesvolle bedrijfsresultaten inzichtelijk

Hoewel twee derde van de bestuurders er vertrouwen in heeft de bedrijfswaarde van met AI behaalde resultaten te kunnen verifiëren, kunnen de meeste organisaties AI-uitgaven niet rechtstreeks koppelen aan succesvolle bedrijfsresultaten. Zij meten die resultaten niet formeel, volgen wel kosten of gebruik maar geen succesvolle resultaten, of houden kosten en resultaten afzonderlijk bij. Voldoende waarde aantonen om goedkeuring en financiering voor AI-investeringen te krijgen, blijft lastig: 57% noemt dit het grootste obstakel.

Wereldwijd berekent slechts één op de vijf organisaties AI Yield: de aantoonbare waarde van een met AI behaald resultaat, na aftrek van alle kosten om dat resultaat veilig te realiseren. De meest genoemde bedrijfswaarde is een hogere medewerkersproductiviteit of vrijgespeelde capaciteit, gevolgd door lagere operationele kosten en snellere processen of kortere doorlooptijden. Minder dan een derde (32%) noemt omzetgroei, waaronder groei uit nieuwe producten, diensten of bedrijfsmodellen.

De maatstaven waarmee organisaties de kosten en opbrengsten van AI aansturen, zullen naar verwachting veranderen. Wereldwijd gebruikt nu 60% vooral de totale AI-uitgaven ten opzichte van het budget; slechts 44% verwacht deze maatstaf over zes tot twaalf maanden prioriteit te geven. Het percentage taken dat in één keer succesvol wordt afgerond, wordt naar verwachting de belangrijkste maatstaf. Ook de kosten per afgeronde taak of werkproces krijgen meer prioriteit. Daarmee komen succesvolle resultaten centraal te staan, in plaats van alleen het AI-gebruik.

Capgemini’s AI Compass

Dit ‘snapshot’-rapport volgt op de eerste editie van The AI Compass, Capgemini’s nieuwe publicatie over de kosten en opbrengsten van AI. The Era of AI Yield: Mastering Tokenomics to Maximise Enterprise Value beschrijft hoe organisaties verder kunnen kijken dan AI-gebruik en kostenmaatstaven door AI Yield te meten: de aantoonbare waarde van met AI behaalde resultaten, minus alle kosten om deze veilig te realiseren. De publicatie behandelt de gevolgen voor CEO’s en technologieleiders, van kapitaalallocatie en governance tot modelroutering, de inrichting van werkprocessen en menselijk toezicht.

Het volledige ‘snapshot’-rapport is beschikbaar via: https://www.capgemini.com/nl-nl/expertise/research/ai-economics/

Onderzoeksmethode

Het Capgemini Research Institute ondervroeg in september 2026 500 topbestuurders op CxO-niveau van organisaties met een jaaromzet van meer dan 1 miljard Amerikaanse dollar. Het onderzoek omvatte tien landen (de Verenigde Staten, China, India, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland, Japan, Nederland, Italië en Spanje) en dertien sectoren. De respondenten waren voornamelijk verantwoordelijk voor AI-strategie en -leiderschap, platforms en engineering, waarderealisatie, technologiefinanciën en AI-kostenbeheer. De enquête werd aangevuld met twee diepte-interviews met sectorexperts.